‘Enorme naïviteit is de echte schok van nepnieuws’

Lees hier het opiniestuk waarmee chaoot Maarten Labots het happyChaos evenement ‘de Wankele Waarheid’ inleidde.

'Enorme naïviteit is de echte schok van nepnieuws'

Jongerendebatorganisatie happyChaos bracht nepnieuws dat massaal werd gedeeld. Het online lezerspubliek is veel te onkritisch, schrijft Maarten Labots.

Je hoeft geen Russische hacker te zijn om fake news te verspreiden. Tot deze pijnlijke, maar tegelijkertijd net zo verhelderende conclusie kwamen we met happyChaos nadat we vorig maand zelf nepnieuws de wereld in hadden geholpen.

Zonder medeweten van de NOS lieten we uit haar naam een leugen op de tijdlijn van honderdduizend Facebookgebruikers verschijnen.

Er was niet zo veel voor nodig. Geen hack, geen donkere kelder en geen valse papieren. Het gemak waarmee dit ging was op zijn minst verontrustend. Toch was dit lang niet de grootste shock. De onkritische en goedgelovige houding van het online lezerspubliek was veel onthutsender.

Laten we daarom de schuldvraag over de verspreiding van nepnieuws niet langer meer bij de schrijvers van onwaarheden leggen, maar bij degenen die echt verantwoordelijk zijn: de lezers zelf.

Massaal gedeeld
Een kop die aandacht trok, de juiste timing en genoeg hongerige socialemediagebruikers die aasden op makkelijk verteerbaar nieuws. Een combinatie van deze drie factoren was genoeg om beet te hebben.

Lees hier het opiniestuk waarmee chaoot Maarten Labots het happyChaos evenement ‘de Wankele Waarheid’ inleidde.

‘Kabinetsformatie morgen hervat: PVV vervangt GroenLinks’. Een kleine aanpassing aan de URL en het leek alsof deze kop van de NOS kwam, precies een dag nadat de kabinetsformatie van VDD, D66, CDA en GroenLinks was geklapt.

Maarten Labots, bestuurslid van jongerendebatorganisatie happyChaos.

Maarten Labots, bestuurslid van jongerendebatorganisatie happyChaos. © –

Ons nepnieuws werd honderden keren gedeeld, waarvan een aanzienlijk deel het bericht niet had gecheckt of überhaupt had doorgeklikt.

Wie namelijk wel doorklikte op de link, kwam op een pagina over de gevaren van nepnieuws. En wie de sites van RTL, NU.nl of welke andere nieuwsbron dan ook had nagetrokken, zou al snel tot de conclusie zijn gekomen dat er van ons bericht niets waar was.

Toch werd het ‘nieuws’ massaal gedeeld door mensen die ‘Rutte een onbetrouwbare nul’ vonden of het terecht achtten dat ‘Wilders dan nu eindelijk onze stem vertegenwoordigt.’

Zelf verantwoordelijk
Als consumenten van het nieuws zijn wij zelf verantwoordelijk voor wat we lezen en geloven. Laten we daarom bij onszelf te rade gaan waarom we zo weinig doorklikken, doorbladeren en doordenken.

Kritische zelfreflectie is nodig, zodat we beter kunnen beoordelen wat nep is en wat echt. Alleen zo zijn we opgewassen tegen de onwaarheden die ons elke dag in groten getale onder ogen komen.

De vraagt rest of we als consumenten deze verantwoordelijkheid wel aankunnen. Veel nepnieuws is met een scherp oog eenvoudig te onderscheppen. Maar wat als nep amper van echt te onderscheiden is? Wie beschermt ons tegen misinformatie en onwaarheden?

Wie wel doorklikte op de link kwam op een pagina over de gevaren van nepnieuws

Het is daarom essentieel om het gesprek over de gevaren van nepnieuws te blijven voeren. Daarvoor zullen we het debat op scherp moeten zetten door ons af te vragen wie er verantwoordelijk is. Het antwoord op die vraag mag vaak duidelijker richting de consument wijzen.

Al is de leugen nog zo snel…
De actie van happyChaos pakte verkeerd uit. Daarvoor hebben we op de blaren gezeten. Ons doel was om mensen te informeren over de negatieve krachten van fake news door zelf een sprekend voorbeeld hiervan de wereld in te sturen.

In plaats van bezinning en zelfkritiek op te roepen bij de lezers van het artikel achter de klik, ging ons nepnieuws ongelezen viral. Het schoot daarmee zijn doel voorbij.

We dachten: al is de leugen nog zo snel, de waarheid achterhaalt hem wel. Dit gaat op internet allang niet meer op.

Daarom is onze boodschap na dit avontuur: lees verder dan de kop, wees kritisch en bijt nooit te snel.

De wankele waarheid, happyChaos over waarheidsvinding in de journalistiek. Lab111, woensdag om 19.30 uur.

‘We kunnen niet alles van journalisten verwachten’

Menno van de Bos schrijft voor het stimuleringsfonds voor de journalistiek over een van de panelgesprekken op het evenement de ‘Wankele Waarheid’.

Protest alternative facts

Brengen journalisten de feiten of scheppen ze een mediawerkelijkheid? Dat was een van de centrale vragen tijdens De Wankele Waarheid, afgelopen woensdagavond in Amsterdam.

Sinds het debat over nepnieuws is ontploft, weten we allemaal dat het internet vol zit met louche bronnen die informatie manipuleren. Maar er is ook een tegenreflex: Wie zegt dat ‘mainstream’ journalisten wél de feiten brengen? Hier ging het over tijdens één van drie panelsessies van De Wankele Waarheid, georganiseerd door studenteninitiatief HappyChaos in LAB111.

De deelnemers aan het panel zijn Misja Pekel (Medialogica), Kees van Dam (NOS), Fernande van Tets (freelance journalist) en Sjang ten Hagen (wetenschapshistoricus aan de UvA). Volgens het programmaboekje gaan zij het hebben over “de problematische verhouding tussen feiten en meningen”.

Maar wacht, wat zijn feiten eigenlijk? Dat concept wordt direct in twijfel getrokken door Ten Hagen. Hij vertelt dat het concept ‘feit’ pas ontstond in het 16e-eeuwse Engeland, met als definitie: gebeurtenissen die zowel waar als onwaar kunnen zijn. Een vloeibaar begrip dus, en dat bleef de eeuwen daarna het geval. “Feiten kregen telkens een andere invulling. Ze werden niet altijd als waarheden gezien.”

Vanzelfsprekend

Dat ligt tegenwoordig anders: journalisten beschouwen feiten als vanzelfsprekendheden. Iets waar Ten Hagen kritisch over is. “Want: wat zijn feiten precies? Is daar duidelijkheid over? En waarin verschilt een feit van een mening?” Zulke vragen stellen journalisten weinig, zegt Ten Hagen, en dat leidt tot onduidelijke situaties. Bijvoorbeeld in factcheckrubrieken: “Er ontstaat grote verwarring als de conclusie ‘half waar’ is. Als het label ‘feit’ moet worden geplakt, komen we in de moeilijkheden.”

De toon is gezet: feiten zijn niet altijd onomstreden. En anders worden ze wel omstreden gemáákt. Van dat laatste laat Misja Pekel drie voorbeelden zien, afkomstig uit uitzendingen van Medialogica. De MH17-complottheorieën van Russia Today komen voorbij en we zien beelden van Thierry Baudet die een toespraak van een neutrale wetenschapper over het Oekraïne-referendum afserveert als ‘propaganda’.

Ondanks de naam van zijn programma wil Pekel de media juist niet als hoofdschuldige aanwijzen voor onduidelijkheid over wat waarheid is. Ook politiek, publiek en het online discours dragen (al dan niet bewust) bij aan verwarring. “Het is een denkfout dat de oplossing alleen van journalisten moet komen. Journalisten moeten hun taak uitvoeren, maar er is ook een belangrijke taak voor bijvoorbeeld scholing.”

Foto: HappyChaos

Foto: happyChaos

Het publiek kan geen wonderen van journalisten verwachten, zegt Pekel. “Ik denk dat de journalistiek een soort fictie heeft gecreëerd dat ze altijd de waarheid boven tafel kan krijgen, terwijl het meestal heel diffuus is.” Bovendien moeten ze opboksen tegen een systeem vol framing, mediatraining en spindoctors, waar veel geld in wordt gestopt.

Daarentegen heeft de journalistiek steeds minder geld om daartegen op te blijven boksen. Dat merkt freelance journalist Van Tets ook. “Minder geld betekent vooral minder reportages, maar ook minder factchecken.” Bij één van haar opdrachtgevers, The Independent, staan stukken van freelancers binnen tien minuten online. “Dat checkt niemand. Alles moet snel.”

Rookgordijn

Volgens Pekel hebben journalisten te maken met een rookgordijn van meningen en ‘alternatieve feiten’. Als ze daar vervolgens orde in proberen te scheppen, krijgen ze het verwijt bevooroordeelde ‘MSM’ (mainstream media) te zijn. Ook vanavond wordt de journalistiek aangevallen: zo stelt een aanwezige – docent aan de SvJ – dat de journalistiek niet meer betrouwbaar is. “Ze hebben het vak zelf stukgemaakt.”

NOS’er Kees van Dam probeert onder kritiek – die hij als gezicht van de ‘staatsomroep’ gewend is – nuchter te blijven. “Het fenomeen dat je het verwijt krijgt dat je in een bepaald kamp zit is al heel oud”, zegt hij. “Wij proberen ons werk zo goed mogelijk te doen en vragen het publiek om vertrouwen dat we niet ‘s ochtends om 9 uur bespreken hoe we de boel vandaag gaan verdraaien.”

Als een aanwezige opmerkt dat media uiteindelijk altijd vanuit een bepaald perspectief de werkelijkheid brengen, is de reactie van Van Dam: “Maar daar kun je toch vervolgens over nadenken?”

Foto: Wikimedia door John Englart (Takver)

happyChaos presenteert: de wankele waarheid

happyChaos presenteert: de wankele waarheid

Nieuws is een selectie en interpretatie van wat er in de wereld speelt. Brengt de krant daarmee de leugen in het land of is de waarheid slechts gekleurd?

Van het bedenken van de kop tot de allerlaatste letter, een journalist is altijd bezig met het maken van afwegingen en keuzes. Dat is niet nieuw: de dilemma’s over de nieuwsvertolking en de waarheid zijn eeuwenoud. Maar in een veranderende wereld ontstaan ook in de journalistiek nieuwe vraagstukken.

Zo biedt het internet onbegrensde mogelijkheden, maar staat het tegelijkertijd de zoektocht naar de waarheid in de weg. Journalisten wordt verweten clicks boven kwaliteit te stellen en de lezer lijkt warmer te worden van meningen dan van feiten.

Creëren deze zaken een mediawerkelijkheid?

In gesprek met elkaar, experts, en anderen willen we op zoek naar antwoorden op deze vraagstukken. Of zijn die net zo moeilijk te vinden als de waarheid zelf?

Op de avond zullen aanwezig zijn:
Kim van Keken (Follow the Money), Romana Abels (Trouw), (voormalig Midden-Oosten correspondent), Misja Pekel (Medialogica), Thomas Bruning (NVJ), Xandra Schutte (De Groene Amsterdammer – o.v.), Thomas Muntz (Investico), Gerschwin Bonevacia (dichter), Nicas van den Brink (3D-artiest).

De discussies zullen worden geleid door:
Frederique de Jong(freelance presentator en moderator), Thijs Broer (Vrij Nederland), Ijsbrand van Veelen (de Denkfabriek)

Wanneer: 14 juni
Tijd: 19.30 – 22.00 programma, daarna feest in Lab111
Waar: Lab111 Amsterdam, Arie Biemondstraat 111
Tickets: 10 euro, hier
Zie ook Facebook